PORADNIA PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNA NR 22
zmień kontrast
A+  A-
BIP

Trudny proces czytania

Trudny proces czytania.


Rodzice czasem słyszą od swoich dzieci : ,,Nie chcę czytać! Czytanie jest trudne.”
Dlaczego czytanie jest trudne dla dzieci? Otóż czytanie jest procesem, który wymaga współdziałania wielu obszarów psychicznych człowieka. W procesie tym ważna jest współpraca analizatorów: wzrokowego, słuchowego, kinestetycznego oraz sprawny przebieg procesów myślowych odpowiedzialnych za analizę i syntezę informacji, ich przetwarzanie i kojarzenie z wcześniejszym doświadczeniem.
Według G. Krasowicz-Kupis: „Czytanie, jako odbiór tekstu pisanego, stanowi złożony proces psycholingwistyczny, oparty na dekodowaniu tekstu oraz interpretowaniu jego treści. Wymaga to od czytającego sprawności językowej na poziomie fonologicznym, morfologicznym, syntaktycznym, semantycznym oraz sprawności poznawczych, głównie w zakresie percepcji wzrokowej, słuchowej, procesów pamięciowych oraz dokonywania operacji umysłowych na poziomie myślenia pojęciowego”.
Czytanie stanowi zatem złożoną operację myślową i wymaga jednoczesnego przeprowadzenia określonych czynności tj. całościowe dostrzeżenie kształtu graficznego wyrazu i skojarzenie go z dźwiękowym odpowiednikiem (brzmienie wyrazu) oraz skonstruowanie z poszczególnych wyrazów treści jako sensownej całości (logiczne powiązania między wyrazami).
Można wyróżnić trzy aspekty czytania:
1) techniczny - rozpoznawanie, kojarzenie, różnicowanie grafemów i fonemów (litery i odpowiadające im głoski) i odtwarzanie ich w odpowiednim czasie (technika czytania);
2) semantyczny – rozumienie czytanego tekstu (dekodowanie znaków graficznych i głosek);
3) krytyczno-twórczy (refleksyjne oraz krytyczne ustosunkowanie się do czytanego tekstu).
Jak przebiega proces czytania?
Czytanie rozpoczyna się od spostrzegania wzrokowego. Główną rolę w tym etapie odgrywa narząd wzroku. Oko wykonuje trzy rodzaje ruchów:
- postępowy (wzdłuż linii czytanego tekstu, od lewej strony do prawej);
- zwrotny (od końca jednej linijki tekstu do początku następnej);
- wsteczny (oko cofa się - następuje regresja do już raz „obejrzanego” wyrazu; ruch ten umożliwia kontrolę poprawności spostrzeganych obrazów, korygowanie błędów, rozumienie nowych wyrazów).
Ruch oczu odbywa się skokami, przedzielonymi przerwami spoczynkowymi (tzw. fiksacje). W czasie trwania pauz oczy są nieruchome i wówczas zachodzi właściwe spostrzeganie znaków graficznych. Gdy dziecko patrzy na tekst, na siatkówce oka powstaje obraz graficzny (odbicie tekstu). Wówczas rozpoczyna się proces fizjologiczny tj. przesyłanie obrazu jako impulsu do części korowej analizatora wzrokowego. Tam zachodzi spostrzeganie znaków graficznych, a więc rozpoczyna się już etap psychologiczny, który kontynuowany jest na drodze przesyłania impulsów do innych ośrodków centralnego układu nerwowego, gdzie następuje pobudzanie procesów kojarzenia oraz interpretacji impulsów wzrokowych.
Rozpoznawanie znaków graficznych - liter, bardzo zróżnicowanych w budowie, jest dla dziecka czynnością trudną. Musi ono dość szybko dokonać analizy i syntezy obrazów graficznych i zinterpretować ich znaczenie. W miarę doskonalenia umiejętności czytania obrazy rozpoznawane są szybciej, poszerza się pole widzenia i spostrzegania (od pojedynczych liter, przez sylaby do całych wyrazów i zdań).
Literom, jako spostrzeganym znakom graficznym, przyporządkowane są określone dźwięki. Za wyodrębnienie i przyporządkowanie znaków graficznych do właściwych im dźwięków odpowiedzialny jest analizator słuchowy. Dźwięki odbierane są przez ucho, następnie przekładane na pobudzenia nerwowe i doprowadzane do mózgu, gdzie dokonuje się analiza i synteza bodźców dźwiękowych. Nerwy przekazują impulsy z mózgu do ośrodków motorycznych mowy, a następnie do odpowiednich narządów artykulacyjnych. Ich pobudzenie skutkuje wymówieniem słów, które składają się na odczytywany tekst. Głośne artykułowanie pomaga sprecyzować, odróżnić dźwięki i przekształcić je w odrębne fonemy, realizowane jako głoski.
Czytanie głośne jest procesem wydłużonym ze względu na transmisję impulsów nerwowych z ośrodków wzrokowych w mózgu do ośrodków motorycznych mowy i dalej do odpowiednich narządów artykulacyjnych. Pobudzenie tych narządów prowadzi do wymawiania czytanych słów. W czasie czytania głośnego mamy więc do czynienia zarówno z „czytaniem wzrokiem”, jak i „czytaniem głosem”. Ponieważ wzrok obejmuje kolejne partie tekstu, zanim jeszcze zostaną one odczytane, pojawia się zjawisko tzw. rozstępu głosowo-wzrokowego, rosnącego wraz z doskonaleniem techniki czytania. W początkowej fazie czytania rozstęp ten jest minimalny (oba procesy nakładają się na siebie), po kilku latach nauki wynosi on około trzech wyrazów. Czytanie głośne korzystne jest w początkowym etapie nauki czytania, a także podczas nauki na pamięć rymowanek, wierszy, wyrazów i zwrotów obcojęzycznych. Również w sytuacji, gdy dziecko samo nie umie jeszcze płynnie czytać, lepiej rozumie tekst czytany głośno przez inną osobę.
Celem opanowania umiejętności czytania głośnego jest osiągnięcie właściwego tempa, poprawności i płynności czytania oraz rozumienie czytanych treści.
Poprawność rozumiana jest jako czytanie ze starannym, dokładnym (poprawnym) wymawianiem czytanych wyrazów, bez opuszczania, przestawiania i przekręcania głosek, sylab czy wyrazów, ze szczególnym zwracaniem uwagi na znaki przestankowe;
Płynność to czytanie całymi wyrazami bez zbędnego zatrzymywania się, chwytania oddechów w połowie wyrazów, z utrzymaniem indywidualnego tempa czytania (może być to więc czytanie wolne).
Biegłość w czytaniu pojmowana jest jako czytanie odpowiadające tempem mowie ustnej, umożliwiające słuchającemu i czytającemu uchwycenie sensu odczytywanego tekstu, z polem widzenia rozszerzonym na tyle, że dostrzega i dekoduje kolejny wyraz, zanim go głośno wypowie.
Wyrazistość czytania to cecha charakterystyczna dla czytania ze zrozumieniem, możliwa do osiągnięcia na bazie czytania poprawnego, płynnego i biegłego. Charakteryzuje ją przestrzeganie znaków przestankowych, akcentowanie poszczególnych wyrazów lub ich związków w kontekście zdania, oddzielenie pod względem nastroju różnych partii czytanego tekstu, stosowanie odpowiedniej do treści intonacji, właściwego tempa, zachowywanie rytmu czytania oraz modulowanie głosu uwypuklające np. nastrój czytanego tekstu lub zmiany postaci.
Czytanie ciche jest procesem krótszym i prostszym niż czytanie głośne. Cicho czytają te dzieci, które opanowały już dobrze technikę czytania, ich pole widzenia jest szersze, rytm ruchów oka bardziej regularny, a przerwy spoczynkowe krótsze i rzadsze. Wpływa to korzystnie na zwiększenie szybkości czytania, a to z kolei najczęściej idzie w parze z lepszym zrozumieniem i zapamiętaniem czytanego tekstu. Przy cichym czytaniu następuje większe skupienie uwagi na treści, eliminowane jest natomiast zaabsorbowanie akustyczno-artykulacyjną stroną czytanego tekstu. Dlatego dziecko, które dobrze czyta, nie powinno być
już zmuszane do treningu czytania głośnego, gdyż taka forma czytania w jego wypadku utrudnia zrozumienie czytanego tekstu. Im wyższy etap umiejętności czytania, tym dziecko lepiej rozumie tekst czytany po cichu przez samego siebie.
Czytanie ze zrozumieniem, uchwycenie sensu czytanego tekstu jest najbardziej złożonym procesem. W procesie tym biorą udział: spostrzeżenie, pamięć, myślenie, wyobrażenie i emocje. Zrozumienie czytanego tekstu wymaga gruntownej analizy, wyodrębnienia w nim wyrazów, w wyrazach liter, literom przyporządkowania głosek, dokonania syntezy i ponownej rekonstrukcji tekstu w całości znaczeniowe. Rozumienie dokonuje się przez tworzenie sensownych domysłów i ich weryfikacje w oparciu o obrazy wzrokowe.
Małe dziecko, rozpoczynające naukę czytania, rozumie znaczenie poszczególnych wyrazów, nie potrafi jednak jeszcze powiązać ich sensu ujętego w całym zdaniu. Początkowo rozumie poszczególne zdania w sposób izolowany, nie wiąże ich treści ze zdaniami sąsiadującymi, nie tworzy więc w umyśle spójnej, zintegrowanej myślowo reprezentacji czytanego tekstu. Rozumienie całości tekstu pojawia się dopiero potem, jako wynik stopniowego doskonalenia sprawności semantycznych, które umożliwiają integrację poszczególnych informacji w spójną reprezentację tekstu.
Czytanie, nie jest więc umiejętnością łatwą do opanowania. Stopień zaawansowania w czytaniu jest zależny od etapu edukacji, metod dydaktycznych stosowanych w nauce czytania, możliwości i ograniczeń poznawczo-percepcyjnych, które ten proces mogą opóźniać lub utrudniać. Ważne jest wspieranie dziecka w nabywaniu tej umiejętności poprzez systematyczny trening czytania, wykonywanie ćwiczeń wspomagających rozwój funkcji percepcyjnych, które zaangażowane są w ten proces. W początkowym etapie nauki, warto modelować proces czytania poprzez głośne czytanie dziecku, czytanie synchroniczne razem z dzieckiem. Dzięki temu będzie mogło poznać właściwy model czytania, do którego osiągnięcia będzie dążyło, i który zastosuje w samodzielnym czytaniu. A co ważne, nie będzie się czuło osamotnione w opanowywaniu trudnej sztuki czytania.


Opracowanie – mgr Barbara Drozd, pedagog


Literatura;
1. G. Krasowicz-Kupis, Rozwój świadomości językowej dziecka, Lublin 1999,
2. J. Cieszyńska, Nauka czytania krok po kroku, Wydawnictwo Akademii Pedagogicznej, Kraków 2005.
3. M. Bogdanowicz, G. Krasowicz-Kupis, Czytanie i pisanie jako formy komunikacji językowej, w: Podstawy neurologopedii, pod red. T. Gałkowskiego, E. Szeląg, G. Jastrzębowskiej, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole 2005.
4. R. Więckowski, Pedagogika wczesnoszkolna, Warszawa 1998.
5. K. Sochacka, Rozwój umiejętności czytania, Wydawnictwo Trans Humana, Białystok 2004
6. Z. Zbróg, Istota procesu czytania z perspektywy psycholingwistycznej i pedagogicznej. Studia Pedagogiczne. Problemy Społeczne, Edukacyjne i Artystyczne 18, 77-107 2009.



Serwkom Sp. z o.o.