PORADNIA PSYCHOLOGICZNO - PEDAGOGICZNA NR 22
zmień kontrast
A+  A-
BIP

Lęk u dzieci z ASD

Lęk u dzieci z ASD

 

Dzieci ze spektrum zaburzeń autystycznych  ASD (od ang. autism spectrum disorder)  są w znaczniej mierze bardziej narażone na sytuacje lękotwórcze niż ich rówieśnicy, którzy nie doświadczają tego zaburzenia. Triada zaburzeń autystycznych, na które cierpią w obszarze rozumienia komunikacji werbalnej i niewerbalnej, interpretacji zachowań społecznych (ograniczone wchodzenie w interakcje z innymi dziećmi i dorosłymi), elastycznego myślenia i zachowania (niemożność dostosowania swojego zachowanie do wymogów sytuacji) oraz dodatkowo występowania u niektóre z nich  dyspraksji, dysleksji, zespółu nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (Attention Deficit Hyperactivity Disorder – ADHD), zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych czy epilepsji sprawia, że dzieci z ASD w większości nie rozumieją w pełni codziennych zdarzeń w swoim życiu, a często na każdym kroku otrzymują informacje zwrotne z otoczenia, o tym co robią źle. Towarzyszy im oceniane, wyśmiewane, izolowane ze względu na swoje specyficzne funkcjonowanie sensoryczne, dziwne zachowania czy skłonność do egocentryzmu.

Ta bardzo złożona sytuacja psychofizyczna tych dzieci  sprzyja powstawaniu wielu napięć i lęków. Obserwuje się wśród dzieci z ASD współwystępowania objawów wszystkich możliwych zaburzeń lękowych, które stanowią pewnego rodzaju podatność na występowanie i utrzymywanie się reakcji lękowej. Reakcje te dotyczą naturalnych reakcji fizjologicznych jak i sposobu myślenia. Przejawia się wzmożoną sztywnością, jednotorowością procesów uwagi, ograniczoną lub nietypową skojarzeniowością oraz przetwarzaniem na poziomie konkretnym i szczegółowym. Przybiera ono formę obrazów, nie słów jak to się dzieje u większości dzieci neurotypowych. Zachowania lękowe u tych dzieci obejmują sferę komunikacji słownej, gdzie dzieci skupiają się na sytuacji zagrożenia np. zaabsorbowane wypadkiem, konsekwentnie unikają rozmowy na określony temat np. kolegów, szkoły, potrafią monologować na ulubione tematy, odwracając uwagę od problemu, zdarzają się wypowiedzi agresywne, wulgarne, mające dać poczucie siły i kompetencji.

Zaburzenia lękowe mogą przybierać u tych dzieci formę unikową w pewnych konkretnych sytuacjach np. dziecko nie chce pójść na lekcję, odmowa wykonania zadania,  czy nasileniem zachowań autoagresywnych bądź autostymulacji, zwiększoną wrażliwością sensoryczną oraz nasiloną tendencją do przestymulowania. Mogą pojawiać się zachowania agresji werbalnej czy fizycznej w stosunku do innych, a także wzmożonych reakcji fizjologicznych np. nadmiernego pocenie rąk. Czasami zdarza się, że dzieci te przejawiają wyjątkowe zmęczenie spowodowane stałym wzbudzeniem układu autonomicznego.

W takiej sytuacji funkcjonowanie i rozwój dzieci z ASD jest mocno ograniczony. Aby choć w najmniejszym stopniu zminimalizować nieprzyjemne i destrukcyjne objawy lękowe można przyjrzeć się wrażliwej u tych dzieci sferze sensorycznej. Różnorodność jakościowa i ilościowa bodźców płynących ze środowiska oraz samego wnętrza ciała jest bardzo bogata. Począwszy od bodźców węchowych, smakowych, dotykowych, poprzez bodźce wzrokowe, te związane ze słuchem, a kończąc na czuciu głębokim. U dzieci z ASD w większości dochodzi do różnego typu nadwrażliwości w zakresie tych zmysłów. Szczególne znaczenie nabiera w tym zmysł czucia powierzchniowego i głębokiego.

Bezpieczeństwo na poziomie przestrzeni

Każdy potrzebuje poczucia bezpieczeństwa w swoim ciele i otoczeniu, zanim będzie w stanie uwolnić energię do integracji z innymi. Poczucie bezpieczeństwa u dzieci ASD  w dużej mierze zawiera się w  odbiorze i przetwarzaniu  bodźców sensorycznych. Odnosi się ono głównie do zmysłu propriocepcji i dotyku informującego, gdzie znajduje się ciało w przestrzeni, jak się w niej bezpiecznie poruszać. Większość dzieci z ASD nie wie, gdzie kończy się ich ciało, a zaczyna świat. Dlatego muszą oni dokładnie badać nieznane otoczenie, aby wiedzieć gdzie się znajdują i gdzie mają możliwość przemieszczania się względem innych osób. Nie wystarczy informacja słowna określająca położenie. Potrzebne jest utrwalenie fotograficzne obrazu tego pomieszczenia. Gdy tego nie ma wtedy nasila się zaniepokojenie i narasta fala niepokoju, która może przybierać formę wrzasków, niszczenia przedmiotów, przejawiać objawy paniki czy ranieniem siebie lub innych. Warto zatem zadbać o to, by dostarczyć dziecku z ASD możliwości poznawania i odczuwania początku i końca swojego ciała znajdującego się w ruchu oraz w spoczynku. Jest to bardzo ważna informacja budująca poczucie bezpieczeństwa w przestrzeni i umożliwiająca efektywne funkcjonowanie. Kiedy tego poczucia brak na skutek zaburzeń propriocepcji czy dotyku, dziecku z ASD trudno jest otworzyć się na świat i różnorodność jego stymulacji. Niektóre dzieci czują, że w danym momencie mogą się skupić tylko na jednym typie bodźców sensorycznych, podczas gdy mózgi i układ nerwowy otrzymuje informacje od wielu zmysłów. Przetwarzając je synchronicznie, integruje je, aby móc dynamicznie odpowiedzieć na zamiany stale zachodzące w otoczeniu. Powoduje to przeciążenie układu bodźcami sensorycznymi, z którymi nie może sobie poradzić. Jednocześnie traci on informację dotyczącą treści lub kontekstu, ponieważ gubi wtedy ciągłość całego doświadczenia. Dlatego dzieci z ASD mogą potrzebować dwa lub trzy razy więcej czasu, żeby przenieść uwagę z jednego elementu na drugi, gdyż mają trudność z organizowaniem bodźców sensorycznych, jak również tłumieniu stymulacji w przypadku jej nadmiaru. Słowa muszą mieć czas na dogonienie obrazów w umyśle i wtedy następuje reakcja tzn. odpowiedź.

Kiedy dziecko traci swoje poczucie siebie, swoją  stymulacje proprioceptywną, pojawiają się zachowania prowadzące do dostymulowania tego układu za pomocą szybkich ruchów – machanie rękami, kręcenia się w kółko, szybkie biegania. Daje to możliwość kontaktu z własnym ciałem oraz dostarczania bodźców wzrokowych i proprioceptywnych układowi przedsionkowemu. Dodatkowo umożliwia dziecku kilka minut wytchnienia odbarczając przeciążony system.

Jeśli dziecko z ASD nie czuje się pewnie w swoim ciele, nie może czuć się pewnie w świecie, gdyż jego świadoma uwaga skupiona jest na chronieniu ciała, byciu w kontakcie z nim, by wiedzieć, że się istnieje. Żeby poczuć się bezpiecznie dzieciom z ASD potrzebne jest poczucie określonych granic ich funkcjonowania. Te granice właśnie dają bezpieczną przestrzeń oddziaływań. W każdym dziecku z ASD ważne jest wytworzenie wpierw silnego i odrębnego poczucia siebie, aby mogło rozwijać w sobie odczucia empatyczne (wg Stanley I. Greenspan). Dzieci muszą umieć stworzyć takie granice, które oddzielają ich poczucie siebie od innych i pozwolą im rozpoznać, co same czują, zanim dokonają projekcji, dzięki której” będą mogły stanąć na czyimś miejscu.” Mówiąc inaczej dzieci z ASD mogą współodczuwać stany innych, dopiero wtedy, kiedy będą wiedzieć jak same się czują. Dlatego ważne jest prawidłowe funkcjonowanie w sferze propriocepcji i dotyku, które umożliwiają nawiązywanie kontaktu z samym sobą – ze swoimi  uczuciami i swoimi granicami, które pomagają zrozumieć i szanować innych. Dlatego też obniżanie napięć u dzieci z ASD – uczenie umiejętności respektowania granic, „podporządkowywania się” regułom narzucanym z zewnątrz oraz poczucia samych siebie tzn. co dla nich jest dobre, a co złe jest niezmiernie ważne. To w jaki sposób dzieci z ASD są w stanie przetworzyć bodźce środowiskowe, określa ich poczucie granic i umiejętność interakcji społecznej np. jak blisko stanąć wobec drugiej osoby, kiedy będzie twoja kolej, jakie są dokładne zasady gry. Wymaga to uporządkowania określonych zmysłów, by poczuć się bezpiecznie i pewnie.  Jest to możliwe i efektywne tylko wtedy, gdy uczenie przestrzegania i respektowania granic u siebie i innych jest systematyczne prowadzone w przyjaznej, miłej dla dziecka atmosferze.

Obcując z dziećmi z ASD należy pamiętać, że są one jakby „zaprogramowane” na  lęk, głównie przez tę część mózgu tzw. ciało migdałowate, które musi być w ciągłej gotowości, musi być ciągle czujne, aby chronić mózg przed nagłymi naruszeniami określonych granic. W związku z tym  mają one słabsze możliwości postrzegania siebie, ograniczone  zdolności komunikowania się i wymiany doświadczeń w zakresie funkcjonowania w obszarze przestrzeni, a co za tym idzie może rozwijać się u nich obniżone poczucie wartości siebie i tendencja do różnego rodzaju napięć.

Napięcie mięśniowe

 Ogólne poczucie własnego ciała w przestrzeni oraz kalibrowanie równowagi daje dzieciom z ASD odpowiednio regulowane napięcie mięśniowe. Napięcie mięśniowe oznacza napięcie mięśni w stanie spoczynku i umożliwia gotowość do reakcji na bodziec w sytuacji zaplanowanego ruchu, jak również bodźca automatycznego. Napięcie mięśniowe jest bardzo ważne dla wielu podstawowych funkcji w organizmie, gdyż nie dotyczy tylko mięśni  poruszających ciałem, ale także tych, które działają wewnątrz organizmu. W sytuacji rozluźnienia mięśnie maja możliwość powrotu do stanu, w którym mogą swobodnie odpowiedzieć na nowy komunikat otrzymywany od mózgu. Dzieci z ASD rzadko potrafią się rozluźnić, tzn. ich mięśnie są w ciągłym stanie gotowości, gdyż odczuwają stałe zagrożenie ze strony środowiska ( nieprawidłowy odbiór i przetwarzanie informacji sensorycznych), mózg odbiera różne informacje i różnie je przetwarza. Przeciążony informacjami potrafi wyuczyć się wyłączania wobec stałych bodźców, a napięcie spoczynkowe mięśni może obniżyć się tak, że nie będą one mogły w odpowiednim czasie zareagować na nową sytuację. Konsekwencją tego będzie wówczas zaburzona u tych dzieci koordynacja ruchowa, obniżona koncentracja uwagi, oraz utrudnione procesy socjalizacji i uczenia się.

Przebywając z dziećmi z ASD potrzebne jest stałe wyczulenie na ich bardzo wrażliwy i delikatny system odbioru bodźców oraz trudności z ich przetwarzaniem, w szczególności dotyku, czucia głębokiego, który może przyczyniać się do powstawania nadmiaru napięć i lęku, a co za tym idzie ograniczać rozwój tych dzieci.

                                                 

Opracowanie:

mgr Małgorzata Czarnecka – oligofrenopedagog

Literatura

1. Judith Bluestone, Materia autyzmu – łączenie wątków w spójną teorię, Fundacja rozwiązać autyzm, Warszawa 2012

2. Jassica Minahan i Nancy Rappaport, Kod zachowania – jak rozszyfrować i zmienić najtrudniejsze zachowania, Wydawnictwo Fraszka Edukacyjna, Warszawa 2014

3. Konferencja szkoleniowa Fundacji Synapsis, Autyzm bez lęku, Warszawa 17-18 listopada 2018

 

 

 



Serwkom Sp. z o.o.